Terug naar de Bronstijd in Enkhuizen
Onderzoek van een fraaie grafheuvel en omvangrijk dorp uit de Bronstijd in Enkhuizen
De Bronstijd van Enkhuizen-Kadijken
Het oostelijk deel van West-Friesland is een schatkamer voor onderzoekers naar de Bronstijd (ca. 1600-800 v. Chr.). Zo’n 20 jaar geleden deden archeologen van het ADC al spectaculaire ontdekkingen voorafgaand aan de bouw van de nieuwbouwwijk Kadijken, ten noordwesten van Enkhuizen. Wat bleek? Het in de Bronstijd bewoonde gebied was vele malen omvangrijker dan we hadden gedacht. In totaal werd in de wijk Kadijken zo’n 9 hectare van dit immense bronstijdlandschap opgegraven. Kijken we naar de opgravingsplattegronden dan zien we een indrukwekkend ingericht landschap met tientallen boerderijen, duizenden slootjes en zelfs een grafheuvel. Naast al deze sporen weden ook veel mooie vondsten gedaan. Botmateriaal blijft in de kalkrijke West-Friese bodem bijvoorbeeld heel goed bewaard. We weten dus nu hoe de veestapel was opgebouwd en op welke dieren met jaagde. Weinig mensen weten het, maar in het gevarieerde West-Friese bronstijdlandschap liepen bruine beren en elanden rond! Heel bijzonder was ook de ontdekking van een complete palingfuik in een diepe waterput. De resultaten van al deze onderzoeken zijn in verschillende boeken en artikelen gepubliceerd. In de nieuwbouwwijk is zelfs een speeltuin ingericht, geïnspireerd op de sporen en vondsten die zijn gedaan.
Toen bleef het lange tijd stil, de nieuwbouwwijk kwam tot leven en gebouwd werd er voorlopig niet. Totdat de plannen voor de naastgelegen grote nieuwbouwwijk De Gouwe Vaart concreet werden. Het was duidelijk dat ook hier in de ondergrond vele sporen en vondsten uit de Bronstijd aanwezig zouden zijn. In het noorden van het gebied, vlakbij de weg ‘De Haling’, bevond zich zelfs een grafheuvel. Bij het voorbereiden van de bouwplannen bleek dat veel van de archeologische resten in de ondergrond bewaard konden blijven, omdat het terrein flink werd opgehoogd. Op plaatsen waar de ingrepen toch dieper zouden reiken en de archeologische laag zouden aantasten, was archeologisch onderzoek nodig.
Terug naar Enkhuizen
In november vorig jaar stonden we na 20 jaar dus weer in Enkhuizen. Er werden smalle proefsleuven gegraven om erachter te komen hoe het bronstijdterrein erbij lag. Waren de bronstijdsporen nog goed bewaard gebleven? Zaten we nog middenin het dorp, of hadden we wellicht de rand ervan bereikt? Al snel bleek dat op grote delen van het terrein bronstijdsporen aanwezig waren. Wel was aan de spoordichtheid duidelijk dat we de rand van het dorp bereikt hadden. Een proefsleuf over de verwachtte grafheuvel leverde een prachtig beeld op van een grafstructuur die in de loop van de Bronstijd meerdere keren was aangepast en uitgebreid.
De rand van het dorp
In januari begonnen we de daadwerkelijke opgraving van de belangrijkste delen die tijdens de nieuwbouw niet bewaard konden blijven. Twee langgerekte ‘blokken’ in het zuiden en de grafheuvel in het noorden. In beide blokken is goed te zien dat we ons aan de rand van het bronstijddorp bevinden. Toch troffen we hier nog een plaats aan waar men tot wel vier keer toe een boerderij heeft gebouwd. Kennelijk was deze locatie, zo aan de rand van het dorp, zeer geschikt en geliefd. We vermoeden dat deze vaste woonplaats door dezelfde familie bewoond is geweest.
De grafheuvel
De meest spectaculaire ontdekking werd gedaan op de locatie van de grafheuvel. Nu wisten we wel dat de grafheuvel er lag, maar dat de sporen hiervan allemaal nog zo goed bewaard waren gebleven, was voor ons een grote verrassing. Van de grafheuvel zelf, zijn alleen de diepst ingegraven sporen bewaard gebleven. De heuvel(s) zelf, vaak zo’n 1 m hoog, zijn in latere tijden afgevlakt.
Het verhaal van de grafheuvel laat zich op dit moment misschien wel het beste vertellen als een stripverhaal. In den beginne was er akkerland. De kolonisten van oostelijk West-Friesland hadden hier omvangrijke akkers, waarvan soms nog resten bewaard zijn gebleven. Archeologen vinden hiervan langgerekte zwarte spoortjes terug: de sporen van de oude ploeg. Ook op deze plaats vonden we deze oude akkersporen terug. We weten nog niet precies hoe oud de akker is, maar vermoedelijk dateert deze uit het begin van de Bronstijd, zo rond 1800 v. Chr.
Op dit oude akkerland besloot men op een gegeven moment een grafheuvel op te richten. En we vermoeden wel waarom men juist déze locatie uitkoos. Hier bevond zich namelijk een kleine natuurlijke verhoging in het landschap. Dat zorgde ervoor dat de grafheuvel goed te zien was en dat was belangrijk. We noemen de grafheuvels uit de Bronstijd ook wel territorial markers: ze mochten gezien worden en men deed moeite om de monumentaliteit van zo’n structuur te benadrukken. We kunnen de grafheuvels uit de Bronstijd zien als kleine begraafplaatsen. Een klein deel van de gemeenschap werd in de heuvel begraven. Wat men met de overige overledenen deed is nog een raadsel..
De eerste grafheuvel was zo’n 10 m in diameter en werd omringd door palen die dicht op elkaar stonden. Op een gegeven moment besloot men de grafheuvel uit te breiden en de oude palen werden uitgetrokken. Rondom een heuvel van zo’n 14 m werd een indrukwekkende dubbele rij palen gezet. Deze palen stonden ook zeer dicht op elkaar, het maakt het monument moeilijk toegankelijk. In een derde en vierde uitbreidingsfase werden de palen weer verwijderd en werd een sloot rondom het heuvellichaam aangelegd. In beide fasen had de heuvel een diameter van zo’n 17 m. Bijzonder aan deze uitbreidingsfasen zijn twee smalle slootjes die in het zuidwesten aansluiten op de sloten van de derde en vierde fase. We beschouwen dit als een monumentale toegang tot het grafmonument. Een vrijwel exacte parallel is bekend van een grafheuvel in Grootebroek (West-Friesland), opgegraven door de bekende archeoloog Van Giffen.
De graven
We hebben slechts twee graven gevonden, beide behorende tot de derde of vierde uitbreidingsfase. Van beide graven was van het skelet niet heel veel meer bewaard gebleven. Vermoedelijk zijn deze (en de vele andere graven) door latere landbewerking (in de Bronstijd of in latere tijden) verloren gegaan. Resten van de in de Bronstijd verstoorde skeletten vinden we soms nog wel terug in de sloten rondom de grafheuvel.
Middeleeuwse toestanden
Een opvallend slootje met afwijkende bruine opvulling slingert rondom het grafmonument. Tijdens de ontginningen in de Middeleeuwen stuitte men op de grafheuvel, die toen nog prominent in het landschap zichtbaar was. Men groef er een slootje omheen. Het illustreert hoe men in latere tijden om kon gaan met deze laat-prehistorische structuren. In dit geval heeft men ‘m gelukkig ongemoeid gelaten, zodat wij dit bijzondere monument goed kunnen documenteren.
De opgraving vindt plaats in opdracht van V.O.F. Ontwikkelcombinatie BPD-Timpaan. Meer informatie over het nieuwbouwproject De Gouwe Vaart is te vinden op de website: De Gouwe Vaart | Nieuwbouw Enkhuizen
