Grafheuvels in IJsselstein over Oudland

IJsselstein betreft een grafveld uit de Romeinse tijd waar de grafheuvels nog aanwezig waren. In het rivierengebied waren totnogtoe slechts de sporen van graven bewaard gebleven of hooguit een aanzet voor een heuvel. De resultaten van deze opgraving uit 2009 werpen een nieuw licht op de al bestaande kennis van grafmonumenten in de Romeinse tijd in de noordelijke grensprovincie van het Romeinse rijk.
Tijdens de opgraving waren de grafheuvels in het veld op een hoog niveau goed zichtbaar door de aanwezigheid van een kleiafzetting van de Hollandse IJssel. Dit kleipakket (van zeker 20 cm dik) is binnen het hele onderzoeksgebied afgezet. Het heeft het bestaande reliëf van het landschap gevolgd en is dus ook over de grafheuvels afgezet. Op de locatie van een grafheuvel was dit kleipakket hoger aanwezig dan op de locaties waar geen grafheuvel aanwezig was.
Er zijn zes grafheuvels aangetroffen, waarvan vier ronde, één vierkante en één rechthoekige. Om vier van de zes grafheuvels bevond zich een kringgreppel.
Bij twee grafheuvels was een crematiegraf aanwezig. Het graf bevond zich hoog in de heuvel. Bij de overige grafheuvels zijn eveneens op een hoog niveau crematieresten aangetroffen, maar was het feitelijke graf niet meer aanwezig.
Het fysisch antropologisch onderzoek heeft uitgewezen dat de twee aangetroffen graven van (waarschijnlijk) volwassen vrouwen zijn.
Op basis van het aardewerk wordt dit deel van het grafveld in de 2e eeuw gedateerd. Crematiegraf 1 kan door de bijgiften in het derde kwart van de 2e eeuw nauwkeurig gedateerd kan worden. Deze bijgiften bestonden uit drie borden en één rechtopstaande kruik. Twee borden van terra sigillata, type Dragendorff 18/31, één ruwwandig bord type Brunsting 21 en één gladwandige kruik type Stuart 110A.
Bij de andere graven zijn geen grafgiften in situ aangetroffen. Er is wel aardewerk in de grafheuvels gevonden wat mogelijk tot de verdwenen graven heeft behoord.

aardewerk uit IJsselstein

Er kon slechts een deel van het grafveld worden opgegraven, omdat de rest buiten het onderzoeksgebied ligt en hier ook al bebouwing staat.
Het grafveld heeft waarschijnlijk behoord tot een nederzetting die ca. 200 m ten zuiden van de huidige opgraving heeft gelegen. Deze nederzetting is in de loop van de 1e eeuw ontstaan, kende een bloeiperiode in de 2e eeuw en verdwijnt in de loop van de 3e eeuw.

 doorsnede grafheuvel IJsselstein
De grafheuvels in IJsselstein hebben bestaan uit lage heuveltjes van ca. 60 tot 80 cm hoog. De heuvels zijn opgebouwd uit siltige kleigrond. Deze grond is op de heuvel geworpen waarbij een soort plaggenstructuur zichtbaar is. Dit zijn geen gras- of heidezoden, maar (door ons benoemde) kleiplaggen.
De grond was slechts ten dele afkomstig van de uitgegraven kringgreppels. Afgezien van het feit dat niet iedere grafheuvel een kringgreppel heeft gehad, blijkt uit berekening dat de grond uit de greppels niet toereikend kan zijn voor het opwerpen van de gehele heuvel. Er moet dus grond van elders zijn aangevoerd. Door middel van korrelgrootteanalyses  is duidelijk geworden dat deze grond uit de directe omgeving van het grafveld afkomstig is.
De resultaten van dit onderzoek lijken te bevestigen dat kringgreppels vooral een symbolische functie hebben gehad, als markering voor de grens tussen het dodenrijk en het rijk der levenden.  Op basis van de berekeningen blijkt immers dat er geen praktische reden was om de kringgreppels te graven, de grond kwam (grotendeels) uit de directe omgeving.

Slechts een klein deel van het grafritueel kan worden aangetoond op het grafveld in IJsselstein. Er zijn geen sporen van de crematieplaats of van bijgiften die op de brandstapel zijn geplaatst. Al het aangetroffen aardewerk is onverbrand.
Wat zichtbaar is, is dat bij de brandstapel een maaltijd is gehouden of dat voedsel op de brandstapel is meegegeven. Bij beide crematiegraven zijn tussen het menselijk botmateriaal fragmenten van dierlijk botmateriaal aangetroffen. In crematiegraf 1 (grafheuvel 1) is dit een middelgroot zoogdier, in crematiegraf 2 (grafheuvel 6) een varken.